Zavičajno društvo „ZMIJANjE“ Banja Luka

Pouzdano se zna da je Zmijanje u srednjem veku bilo u sastavu stare bosanske župe Zemljanik, koja se prvi put pominje u Prijezdinoj povelji 1287, sa selima u svom sastavu (Pavlovci, Sutrašnjica, Donja i Gornja Kola, Rekavice, Krupa na Vrbasu, Krmine, Agino Selo, Bočac, Baljvine, Podrašnica, Šehovci, Dubička Gora, Ponor, Dubica, Orahovljani, Stražice, Močioci [Gornje Ratkovo], Gomionica sa Kmećanima, Pavići, Hazići, Vilusi, Stražice, Orahovljani, Bronzani Majdan, Borkovići i Bistrica), a poslednji 1434. godine u jednom dokumentu vojvode Jurja, starešine oblasti Donji kraji.

zmijanje

Ova župa je oko 1287. predstavljala najseverozapadniji dio srednjovokovne bosanske države i zauzimala je prostor od Vrbasa, s jedne, te Majdana, Kmećana, Vilusa, Hazića, Pavića, Sokolova na domak Sane, Stražica, Orahovljana i Ponikvi (Ponora), sa drute strane. Padom pod tursku vladavinu ovih krajeva (1528) veći deo župe Zemljanik ulazi u sastav novoosnovane nahije Zmijanje, a manji u susedne sa njom granične. Prema nekim istoričarima, ova srednjovekovna župska oblast se jednostavno asimilovala u tek osnovanu nahiju. Veoma je zanimljivo podsetiti da su se granice Zemljanika proširivale i preko Vrbasa i zahvatale sela uz njegovu desnu obalu od Milana Knežine sve do Rekavica (Baljvine, Bočac sa okolinom, Apino selo, Krmine i naselja Zvečaj). Zmijanje nikad nije izlazilo iz mećuvoda Sane i Vrbasa pa su granice srednjovekovne župe kojoj je do njenog postajanja priključeno, bile nešto šire. Izvesne delove starog Zmijanja zahvatale su: Pliva, Banjica i Sana, ali je sa najvećim prostorom teritorije bilo uključeno u Zemljanik.

Vredno je podsetiti da su početkom XIV veka u sastav oblasti Donji kraji, uz Zemljanik, ulazile i župe: vrbanjska, s desne strane Vrbanje i oko njenog donjeg toka, banjička, uz gornji tok Sane do Ključa, plivska, s leve strane Vrbasa i gornjeg toka Plive sa Jajcem, sanska, srednji tok Sane prema Kozari, dubička, s donje strane donjeg toka Une do Knežice, vrbaska, uz levu stranu Vrbasa prema ušću u Savu, sa Banjom Lukom, kobaška, desno od ušća u Savu, glaška, sa osloncem na Vrbašku niz Vrbas od Motika prema Kozari, mrenska, dolinom Sane od Ključa prema Mrenu. Većina od njih postojale su u XIII veku, neke su nastale docnije, a dubička je samo privremeno pripadala Donjim krajima.

zmijanje002

Zmijanje se prvi put pominje u turskim popisnim defterima 1541. godine kao nahija sa dve varošice (Bočac i Krupa na Vrbasu), dvadeset i jednim selom, sa šest naseljenih mezri i jednim čitlukom. Ranija navođenja imena podrazumevaju prostore oblasti pod drugim administrativnim obeležjima. Savremeni istoričari ovoga perioda ukazuju na znatnu stabilnost naselja oblasti, kao i sačuvane etničke i verske osobenosti koje su respektovane od osvajača za sve vreme turske vladavine. Značajno je podsetiti da islamizacija nije prodrla u sela nahije Zmijanje naseljene u celosti srpskim stanovništvom. U najvećem jeku njenog provođenja u ostalim delovima Bosne i Hercegovine, u Gomionici se podiže pravoslavni manastir prvobitno obeležen lokalitetom Zaslužje, a u Banjici crkva uz punu saglasnost domaće i centralne osmanske uprave.